Życie i twórczość Ernsta Tollera

1893 – urodził się 1 grudnia 1893 r. w Szamocinie [Samotschin w powiecie Kolmar (Chodzież), w prowincji Pozen (Poznań) w okręgu regencyjnym Bromberg (Bydgoszcz)] Jego matka Charlotte (zwana Idą) z domu Cohn była szamocinianką od kilku pokoleń, ojciec Mendel Toller (zwany Maxem) pochodził z Tucholi. Ich małżeństwo zawarte zostało w Szamocinie w 1885 r. Ernst miał starsze rodzeństwo, brata Heinricha i siostrę Hertę. Tollerowie byli członkami wspólnoty żydowskiej. Zajmowali się handlem, posiadali również ziemię uprawną. Spowinowaceni z Cohnami należeli do kupieckiej elity Szamocina. Byli właścicielami m.in. spichlerza i kilku budynków w centrum miasta.

1900 – rozpoczął edukację w szamocińskiej „prywatnej szkole wyższej” dla chłopców z rodzin nie­miec­ko­ję­zycz­nych. W 1904 r. uczyło się w niej 6 uczniów, 3 ewangelików i 3 Żydów.

1905 – ciężko zachorował, przeszedł operację co stało się powodem rocznej przerwy w nauce

1906 – kontynuuje naukę w gimnazjum w Bydgoszczy. Mieszka na pensji u prywatnych rodzin. Podejmuje pierwsze próby literackie, należy do szkolnego zespołu teatralnego i bierze udział w szkolnych przedstawieniach. Pragnie zostać aktorem. Pisze do miejscowej gazety.

1911 – umiera jego ojciec. Interesy rodzinne przejmuje matka, prowadzi hotel i sklep z towarami kolonialnymi w rynku, oraz pomaga synowi Heinrichowi handlującemu zbożem.

1913 – kończy szkołę w Bydgoszczy i wyjeżdża do Francji. Zostaje wpisany na listę uniwersytetu dla obcokrajowców w Grenoble, prawdopodobnie na wydział prawa i administracji.

1914 – wybuchła pierwsza wojna światowa. 9 sierpnia Toller, wiedziony patriotycznym uniesieniem zgłasza się do wojska. Służy w 1 Bawarskim Regimencie Artylerii Pieszej stacjonującym w Monachium. Szamocińska Firma Toller przejmuje zaopatrzenie miasta Bochum w ziemniaki. Urzędnicy z Bochum przyjeżdżają do Szamocina.

1915 – jest artylerzystą, stacjonuje na tyłach, w okolicy twierdzy Germersheim nad Renem, potem w rejonie Strasburga. W marcu zgłasza się na ochotnika na front, 13 miesięcy spędza pod Verdun częściowo na pierwszej linii, zostaje odznaczony za odwagę i awansuje na stopień podoficera. Pisze wiersze wojenne, rzeczowe i pozbawione patriotyzmu.

1916 – zostaje ranny, przechodzi załamanie fizyczne i psychiczne. Przebywa w szpitalu polowym w Strasburgu, a potem w sanatorium w Ebenhausen (dolina Isery) i w regimentowej kompanii rekonwalescentów w Moguncji. W tym okresie krystalizują się jego poglądy – do końca życia będzie walczącym pacyfistą.

1917 – jako niezdatny do służby wojskowej zostaje urlopowany na studia na Uniwersytecie Monachijskim. Zapisuje się na wydział prawa i filozofii. Należy do kręgu skupionego wokół „profesora teatru” Arthura Kutschera, poznaje R. M. Rilkego i T. Manna. Pracuje na dramatem Przemiana. Bierze udział w konferencji na zamku Lauenstein w Turyngii, zaaranżowanej przez wydawcę Eugena Diederichsa, dzięki któremu poznaje wybitnego ekonomistę, filozofa i socjologa Maxa Webera; wchodzi z nim w polemikę dotyczącą stosunku do wojny. Weber jest za doprowadzeniem wojny do zwycięskiego końca, Toller stoi na czele frakcji młodych opowiadającej się za jej przerwaniem na drodze rewolucji społecznej. Max Weber zaprasza Tollera na uniwersytet w Heidelbergu, gdzie ten uczęszcza na wykłady z prawa i administracji. W listopadzie pracuje nad stworzeniem „Kulturalno-Politycznego Związku Młodzieży w Niemczech” i przeprowadza listowną, ogólnoniemiecką akcję w celu uzyskania dla niej poparcia. 21 grudnia wyjeżdża do Berlina, gdzie poznaje polityka USP Kurta Eisnera i na naukowo-politycznym spotkaniu wygłasza pierwszą mowę.

1918 W styczniu wraca do Monachium, ale nie kontynuuje studiów; podczas zgromadzenia studentów na uniwersytecie występuje jako mówca pacyfistyczny, odbywa też pierwszy wieczór autorski, na którym prezentuje swoje wiersze. Bierze udział w strajku robotników zakładów amunicji, przemawia do tłumu. Po zakończeniu strajku zostaje aresztowany i kilka miesięcy przebywa w areszcie wojskowym, a w przerwach w szpitalu wojskowym. Zostaje odesłany do wojska i służy w baterii rekonwalescentów w Neu-Ulm, na granicy z Wirtembergią. Latem spotyka się z Gustawem Landauerem w Krumbach (Frankonia). Dzięki staraniom matki odbywa przymusowe badania lekarskie w Psychiatrycznej Klinice Uniwersyteckiej w Monachium. Postępowanie wyjaśniające przed sądem w Lipsku z oskarżenia o zdradę stanu zostaje umorzone. We wrześniu zostaje zwolniony z wojska. 8 lub 9 listopada, podczas pobytu w Landsbergu (Gorzów) u matki, dowiaduje się o przewrocie w Monachium i Berlinie. Wraca do Monachium i oddaje się do dyspozycji Eisnera. Zostaje wiceprzewodniczącym Rady Więziennictwa Bawarskich Rad Robotniczych, Chłopskich i Żołnierskich i tym samym wchodzi w skład prowizorycznej Rady Narodowej „Ludowego Państwa” Bawarii.

1919 – 12 stycznia ponosi – wraz z Eisnerem – druzgocącą klęskę w bawarskim okręgu w wyborach do parlamentu krajowego. Na początku lutego jako delegat z Monachium jedzie do Berna na Kongres II Międzynarodówki Socjalistycznej. Po powrocie, 21 lutego dowiaduje się o zamordowaniu Eisnera. W marcu zastępuje Niekischa w zarządzie bawarskiej USP. 6–7 kwietnia w Monachium Centralna Rada Rewolucyjna (bez udziału Tollera) proklamuje Bawarską Republikę Rad, Toller, jako przewodniczący Rady Centralnej (po Niekischu), zostaje automatycznie najwyższym jej urzędnikiem, sygnatariuszem dekretów. 13 kwietnia, w wyniku zakończonego sukcesem puczu komunistów przeciwko niekomunistycznemu rządowi Republiki Rad, Toller zostaje pozbawiony funkcji i oddaje się do dyspozycji jako żołnierz. W Armii Czerwonej, w wyniku plebiscytu, zostaje komendantem odcinka frontu w okolicy Dachau. 16′17 kwietnia Dachau zostaje zdobyte, a 26 kwietnia Toller rezygnuje z funkcji komendanta z powodów politycznych. Pod koniec kwietnia Toller zapobiega prawnemu odwetowi na mordercach Eisnera (hrabiemu Arco-Valley–owi i przywódcy SPD Auerze) i po egzekucjach w gimnazjum w Luipold uwalnia resztę osadzonych tam więźniów. Od 1 maja, po zajęciu Monachium przez Freikorps i oddziały rządowe, poszukiwany listem gończym (nagroda z ujęcie go to 10 000 marek), ukrywa się. 4 czerwca w wyniku denuncjacji zostaje aresztowany i uwięziony. Oskarżony o zdradę stanu staje przed doraźnym Sądem Krajowym nr 1 w Monachium. Grozi mu kara śmierci. 14–16 czerwca w procesie, w którym w jego obronie złożył zeznania prof. Weber oraz odczytano listy Thomasa Manna, Carla Hauptmanna, Bjorna Bjornsona, Maxa Halbe i Romain′e Rollanda, zostaje skazany na wyrok minimalny – 5 lat twierdzy. 24 września zaczyna odbywać karę w prowizorycznym więzieniu w twierdzy Eichstätt we Frankonii. 30 września w Berlinie na deskach ekspresjonistycznego teatru Karl-Heinza Martina Die Tribüne ma miejsce debiut dramaturgiczny Tollera, premiera Die Wandlung (Przemiana); w roli głównej wystąpił Fritz Kortner, przedstawienie zagrano 115 razy. Do 1924 r. w Niemczech wystawiono jeszcze 5 innych inscenizacji tej sztuki. W więzieniu w Eichstätt powstaje kolejna sztuka: Tłum–Człowiek oraz wiersze więzienne i sztuka dla teatru kukiełkowego Zemsta wykpionego kochanka. Przemiana ukazuje się drukiem w serii Der dramatische Wille wydawnictwa Kiepenheuer.

1920 – 10 stycznia ratyfikowany zostaje Traktat Wersalski, w wyniku którego Szamocin wraca do Polski. Rodzina Tollerów, wraz z częścią niemieckich mieszkańców, opuszcza miasto. 3 lutego Toller zostaje przeniesiony do więzienia w twierdzy Niederschönenfeld w okolicy Rain. W połączonych wyborach do landtagów i parlamentu niemieckiego Toller jest pierwszym rezerwowym na liście USP. 15 listopada w Stadttheater w Norymberdze Friedrich Neubauer reżyseruje i wystawia przed publicznością związkową sztukę Masse Mensch (Tłum–Człowiek) (4 przedstawienia).

1921 – Toller kończy Die Maschinenstürmer (Niszczyciele maszyn).
W bawarskim landtagu Toller zastępuje zamordowanego szefa frakcji USP Karla Gareisa, jednak z powodu uwięzienia pełnienie obowiązków jest niemożliwe.
Na scenie berlińskiej Volksbühne, w reż. Jürgena Fehlinga odbywa się publiczna premiera sztuki „Tłum-Człowiek” (70 przedstawień). Do 1924 r. ma miejsce 17 kolejnych inscenizacji w 8 krajach, w tym w 4 miastach ZSRR.

1922 – odbywa się premiera Die Maschinenstürmer (Niszczyciele maszyn) w reż. Karla-Hainza Martina w Grose Schauspielhaus w Berlinie. 6 sierpnia na święcie ludowym w Lipsku pokaz sztuki masowej Obrazy z wielkiej rewolucji francuskiej. Rozwiązanie USP kończy pracę partyjną Tollera.

1923 – 3 maja odbywa się premiera Zemsty wykpionego kochanka na scenie Altes Theater w Lipsku w reż. Alwina Kronachera ()około 50 przedstawień); do 1932 r. powstaje 38 inscenizacji w 13 krajach. Powstaje komedia Der entfesselte Wotan (Wotan wyzwolony).

1924 – 17 stycznia w Dreźnie  odbywa się premiera Der deutsche Hinkemann (Hinkemann) w reż. Paula Wiecke (jedno przedstawienie). Spektakl wywołuje wrogie reakcje nacjonalistycznej prawicy. 10 lutego szturmem budynku próbują zapobiec rozpoczęciu zamkniętego przedstawienia w Raimund-Theater w Wiedniu, zorganizowanego dla Socjaldemokratische Kunststelle (jedno przedstawienie). W kwietniu trwa seria skandali teatralnych – w saksońskim Delizsch (jedno przedstawienie), w berlińskim Residenz-Theater, gdzie główną rolę gra Heinrich George (około 60 spektakli). Złożenie do druku tomu Das Schwalbenbuch (Księga jaskółek), najczęściej przekładanego w latach późniejszych dzieła Tollera, prowadzi do ostatniego, gwałtownego starcia z zarządem twierdzy Niederschönenfeld (tzw. wojna jaskółcza).
15 lipca Toller zostaje wypuszczony z twierdzy. Natychmiast zostaje bezprawnie wydalony z „Wolnego Państwa” Bawarii i potajemnie odtransportowany na granicę z Turyngią. Spotyka go fala sympatii ze strony robotników i kręgów lewicowo-liberalnych. Osiedla się w Berlinie, ale w latach późniejszych nieustannie podróżuje z odczytami, przemówieniami i wykładami.
18 lipca w Berlinie po raz pierwszy ogląda swoją sztukę na scenie (Hinkemann), publiczność gotuje mu owację. 3 sierpnia na święcie związkowym w Lipsku ogląda Przemienienie. 16 listopada w Teatrze Bolszoj w Moskwie odbywa się premiera Wotana Wyzwolonego w reż. K. P. Chochłowa.

1925 – Pod koniec stycznia Toller jedzie do Pragi na premierę pierwszej niemieckojęzycznej inscenizacji Wotana Wyzwolonego w reż. Karla Demetza, na scenie Małej Deutsches Theater. W marcu ma miejsce przerwana z powodu choroby podróż do Palestyny. W grudniu  angielski PEN-Club zaprosił Tollera  do Londynu.

1926 – 23 lutego w Die Tribüne w Berlinie ma miejsce pierwsza na terenie Niemiec premiera Wotana Wyzwolonego (reż. Jürgen Fehling).
10 miesięcy Toller spędza w ZSRR. Przystępuje do grup Rewolucyjnych Pacyfistów skupionych wokół Ossietzky′ego i Tucholskiego. Nawiązuje bliskie stosunki z Niemiecką Ligą Praw Człowieka. Lato i jesień spędza we Francji.

1927 – w styczniu Toller wygłasza serię odczytów i uczestniczy w swoich przedstawieniach w Austrii. W lutym bierze udział w brukselskim kongresie Ligi przeciwko Wyzyskowi Kolonialnemu. Poznaje tam i zawiera znajomość z indyjskim politykiem Jawaharlalem Nehru. W marcu odbywa autorskie tournee po Danii i Norwegii. Latem pracuje z Piscatorem nad Hoppla, wir leben (Hopla, żyjemy). 1 września w Kammerspielen w Hamburgu odbywa się premiera Hoppla, wir leben w reż. Hansa Lotza, 3 września premierą tej samej sztuki Piscator otwiera swój pierwszy teatr Theater am Nollendorfplatz w Berlinie; przedstawienie grane jest około 60 razy.

1928 – na początku roku Toller z Hermanem Kestenem podróżuje po Włoszech i Afryce Północnej, we wrześniu odbywa tournee autorskie po Szwecji i Norwegii, w listopadzie, w Berlinie, bierze udział w zakładaniu Międzynarodowego Komitetu Przyjaciół ZSRR.

1929 – 2 lutego w Lessing-Theater w Berlinie ma miejsce premiera komedii Bourgeois bleibt Bourgeois (Burżuj, zawsze będzie burżujem) w reż. Alexandra Granowskiego, napisanej przez zespół autorski Toller/Hasenclever/Kesten na podstawie sztuki Moliera (nie zachowała się). 24 lutego w Theater am Schliffbauerdamm w Berlinie Toller wygłasza wspomnienie o Kurcie Eisnerze w 10 rocznicę jego śmierci. Jest gościem na premierze Hopla, żyjemy, który to spektakl wyreżyserował Peter Godfrey w Gate Theatre w Londynie. Przedstawienie idzie 22 razy. W październiku i grudniu Toller wjeżdża na spotkania do USA i Meksyku, wygłasza 33 publiczne przemówienia.

1930 – Toller i Thomas Mann goszczą w Warszawie na Kongresie PEN. 31 sierpnia premiera Feuer aus den Kesseln (Ogień z kotłów) w Schliffbauerdamm w Berlinie (reż. Hans Hinrich, scen. Caspar Neher). We wrześniu, na Kongresie Światowej Ligi na Rzecz Reformy Seksualnej w Wiedniu, Toller wygłasza referat zatytułowany Uwięzienie i seksualność. 4 grudnia przystępuje do Rezolucji Międzynarodowego Komitetu Obrony Związku Radzieckiego. Pod tytułem Narodowy socjalizm opublikowana zostaje polemika na temat „Kulturalnego bankructwa mieszczaństwa”, którą toczyli w berlińskim radiu Ernst Toller i Alfred Mühr. W Teatrze Narodowym w Mannheim odbywa się premiera Wunder im America (Cud w Ameryce), sztuki napisanej z Kestenem.

1932 – na Kongresie PEN w Budapeszcie Toller – w dyskusji o faszyźmie – występuje przeciwko Marinettiemu.
31 października w Raimund-Theater w Wiedniu ma miejsce premiera Die blinde Göttin  (Ślepa boginii) w reż. Jürgena Fehlinga.

1933 – Toller przebywa w Szwajcarii podczas gdy w Berlinie płonie Reichstag (27 lutego). Nazwisko Tollera znajduje się na sporządzonej przez Göbelsa liście wrogów narodu, a jego książki płoną na stosach. Po nieudanej próbie aresztowania skonfiskowane zostają dobra osobiste Tollera.
Przewodniczący międzynarodowego PEN-Clubu H. G. Wells zaprasza Tollera na kongres w Dubrowniku, gdzie ten wygłasza oskarżycielską mowę pod adresem potulnej wobec reżimu sekcji niemieckiej. Jego głośne wystąpienie wyznacza przyszły polityczny kierunek PEN, organizacja zwraca się przeciwko hitleryzmowi.
Latem Toller odbywa cykl autorskich spotkań w Jugosławii. 23 sierpnia Toller zostaje pozbawiony niemieckiego obywatelstwa. We wrześniu przed komitetem Izby Gmin  wygłasza mowę na temat podpalenia Reichstagu.
Amsterdamskie wydawnictwo Querido wydaje autobiografię Tollera zatytułowaną Eine Jugend in Deutschland (Młodość w Niemczech). Z Eritzem Landshoffem właścicielem wydawnictwa Querido połączy Tollera przyjaźń.
Emigrant Toller, jako urodzony w Szamocinie stara się o obywatelstwo polskie. Minister Spraw Zagranicznych Józef Beck nie zamierzał jednak zaryzykować pogorszenia stosunków z ambasadorem Niemiec Moltkem i sprawa obywatelstwa dla Tollera zawisa w próżni; zostaje załatwiona pomyślnie dopiero po śmierci Tollera.

1934 – Toller poznaje osiemnastoletnią Christiane Grautoff protegowaną Reinhardta, swoją przyszłą żonę. Z Zurychu jedzie do Londynu; w tym samym czasie ukazują się trzy jego książki; pisze do gazet („Observer”, „Manchester Guardian”, „New Statesman”, „Time&amp”, „Tide”, „Spectator”), zakłada niemiecki PEN-Club na emigracji, z siedzibą w Londynie. Z przyjacielem literatem Hermannem Kestenem pracuje nad edycją listów z więzienia. Późnym latem jedzie do Leningradu na I Kongres Radzieckiego Związku Pisarzy, gdzie wygłasza referat Dzieło dramatopisarza.

1935 – ukazują się Briefe aus dem Gefängnis (Listy z więzienia). Powstaje Nie wieder Friede (Mała Frida). W marcu ma miejsce nieudana próba uprowadzenia Tollera przez nazistowskiego agenta. 16 maja, w Londynie, Toller zawiera związek małżeński z Christiane Grautoff. W czerwcu w Paryżu, bierze udział w I Międzynarodowym Kongresie Pisarzy w Obronie Kultury.

1936 – w lutym usiłuje z przyjaciółmi założyć Komitet na Rzecz utworzenia Niemieckiego Frontu Narodowego, co na skutek oporu SPD na Emigracji w Pradze skończyło się niepowodzeniem. W marcu i kwietniu podróżuje z  Christiane przez Półwysep Iberyjski.
11 czerwca w londyńskim Gate Theatre odbywa się premiera komedii pacyfistycznej Nigdy więcej pokoju! (No more peace!) w reż. Normana Marshalla, z Christiane w głównej roli kobiecej. 19 czerwca Toller wygłasza mowę inauguracyjną pt. Das Wort (Słowo) na londyńskim Kongresie PEN-Clubu. Od października do lutego 1937 r. podróżuje po USA i Kanadzie i odbywa około 50 wystąpień. Rozpoczyna współpracę z Metro-Goldwyn-Mayer w charakterze scenarzysty.

1937 – w kalifornijskiej Santa Monica pracuje nad scenariuszami. Kończy scenariusz Lola Montez, kończy pracę nad Hangman Also Die jednak ilość interwencji cenzorskich jakie uwzględniono w scenariuszu sprawia, że Toller nie poczuwa się do jego autorstwa. Odbywa pięciotygodniową podróż po Meksyku. Przechodzi ciężki kryzys psychiczny o charakterze maniakalno-depresyjnym.

1938 – w lutym wraca do Nowego Jorku i prawdopodobnie od tego czasu jest pod stałą opieką psychiatryczną. Jego choroba i niestałość Christiane stają się powodem rozpadu małżeństwa. Pisze Nie wieder Friede i rozpoczyna tragedię martyrologiczną Pastor Hall. Przemawia na paryskim Kongresie PEN. Pod koniec lipca i w sierpniu przebywa w Hiszpanii, w Barcelonie i na froncie katalońskim, gdzie przemawia do członków Brygad Międzynarodowych. Odbywa lot do oblężonego Madrytu i 26 sierpnia, za pośrednictwem Radia Madryt, wygłasza do prezydenta Roosevelta apel o pomoc głodującemu narodowi hiszpańskiemu. Od września do grudnia Toller pochłonięty jest organizacją ogólnoświatowej akcji pomocy dla głodującej Hiszpanii, niezmordowanie promuje swój projekt humanitarny, pomocy dla Hiszpanii. Przemawia przed rządami i kościołami we Francji, Anglii, krajach skandynawskich i USA.

1939 – cierpi na bezsenność, przy znacznym osłabieniu sił intelektualnych pracuje nad ukończeniem Pastora Halla – sztuki, której kanwą była antyhitlerowska działalność protestanckiego pastora Martina Niemölera. Pod koniec marca generał Franco odnosi sukces militarny, akcja pomocy dla Hiszpanii ponosi porażkę. W Europie umacnia się faszyzm, do Tollera dociera wiadomość, że jego rodzeństwo znajduje się w obozie koncentracyjnym. W maju, podczas Kongresu PEN w Nowym Jorku Toller po raz ostatni przestrzega i apeluje do demokracji międzynarodowej o zdecydowaną reakcję na panoszący się faszyzm. Po przemówieniu podejmowany jest, wraz z innymi pisarzami, przez prezydenta Roosevelta w Białym Domu.

22 maja w Nowym Jorku Toller wiesza się w pokoju hotelu Myflower przy Central Park.

27 maja w Cambell Funeral Chapel przy Broadway′u na Manhattanie odbywają się uroczystości pogrzebowe z udziałem niemal 500 gości; mowy wygłaszają noblista Sinclar Lewis, ostatni prezydent Republiki Hiszpańskiej dr Juan Negrin i Oskar Maria Graf, Klaus Mann odczytuje list swojego ojca Thomasa Manna. Uroczystości pogrzebowe odbywają się także w Hollywood i w Londynie.

28 maja w krematorium Ferncliff w Ardsley w Nowym Jorku odbywa się spopielenie zwłok. Nikt nie zgłasza się po odbiór urny z prochami Ernsta Tollera, po paru latach odkrywa ten fakt kuzynka Tollera i dzięki jej staraniom, na cmentarzu Nowym Jorku pojawia się tablica pamiątkowa.

Góra Ernst Toller Dalej